• contact
• international

Iedereen is op zoek naar vrede en harmonie, omdat we die in ons leven missen. We voelen ons allemaal wel eens rusteloos, geïrriteerd, uit evenwicht — ellendig. En als we ons zo voelen, houden we dat zelden voor onszelf. We brengen die onrust onbewust over op de mensen om ons heen. De sfeer rond iemand die innerlijk in de knoop zit, wordt daardoor ook voor anderen zwaar.

Dat is geen goede manier van leven. We willen in vrede leven — met onszelf en met anderen. De mens is immers een sociaal wezen. Maar hoe doe je dat? Hoe blijf je in harmonie met jezelf, zodat ook de mensen om je heen in vrede kunnen leven?

Om van onrust verlost te worden, moeten we de oorzaak kennen. Bij onderzoek wordt snel duidelijk: telkens als er iets negatiefs, een onzuiverheid, in de geest opkomt, raken we van streek. Een verontreinigde geest en innerlijke vrede gaan nu eenmaal niet samen.

Hoe ontstaat zo'n negativiteit? Als iemand zich gedraagt op een manier die ons niet bevalt, of als er iets onaangenaams gebeurt, reageren we met spanning. Gewenste dingen blijven uit, ongewenste dingen dienen zich aan — en we winden ons op, raken innerlijk in de knoop. Zo gaat het het hele leven door. Die opeenstapeling van reacties maakt de geest en het lichaam gespannen en vol negativiteit. Het leven wordt een last.

Een voor de hand liggende oplossing zou zijn: zorg dat er nooit iets onaangenaams gebeurt. Maar dat is onmogelijk. Er is niemand op aarde wiens wensen altijd uitkomen. Er doen zich voortdurend dingen voor die we niet willen. De vraag is dus: hoe stoppen we met automatisch reageren? Hoe voorkomen we die spanning? Hoe bewaren we onze rust?

In het verleden zochten wijze mensen in India en elders naar een antwoord op dit vraagstuk. Zij vonden een oplossing: als er iets onaangenaams gebeurt en je merkt dat je boos of angstig wordt, leid dan je aandacht af. Sta op, drink een glas water. Of tel: één, twee, drie. Of herhaal een woord — misschien de naam van een god of heilige. De geest wordt afgeleid, en de negativiteit zakt.

Deze aanpak werkt — tot op zekere hoogte. Maar in werkelijkheid duw je de negativiteit alleen maar dieper weg. Op de oppervlakte lijkt er vrede, maar in de diepte van de geest sluimert een vulkaan van onderdrukte spanning die vroeg of laat uitbarst.

Andere zoekers gingen verder. Ze ontdekten dat afleiden weglopen is. Vluchten helpt niet: je moet het probleem onder ogen zien. Telkens als er iets negatiefs in de geest opkomt — observeer het dan. Kijk ernaar. Zodra je een onzuiverheid gaat observeren, verliest zij haar kracht. Langzaam ebt ze weg.

Een weg die werkt: de negativiteit wordt niet verdrongen, maar ook niet de vrije teugel gelaten. Want wie negativiteit begraven laat, lost niets op. Wie haar naar buiten laat komen in woord of daad, schept nieuwe problemen. Maar wie haar simpelweg observeert, ziet haar verdwijnen.

Klinkt mooi — maar werkt het in de praktijk? Als woede opkomt, overmeestert ze ons voordat we het doorhebben. We zeggen of doen iets wat we later betreuren. We vragen om vergiffenis. Maar de volgende keer reageren we precies hetzelfde. Berouw alleen helpt niet.

Het probleem is dit: een onzuiverheid begint diep in het onderbewuste. Tegen de tijd dat ze het bewuste niveau bereikt, is ze al zo sterk dat we haar niet meer kunnen observeren.

Stel dat ik iemand zou inhuren om me te waarschuwen als er woede opkomt. Maar woede kondigt zich niet aan — ik zou drie mensen nodig hebben, dag en nacht. En zelfs dan: zodra de eerste waarschuwt, is mijn eerste neiging hem een uitbrander te geven. De woede heeft me al te pakken.

Stel dat ik wijs genoeg ben om rustig te blijven. Ik sluit mijn ogen en probeer de woede te observeren. Maar onmiddellijk duikt het onderwerp van mijn woede op — de persoon of het incident. Dan observeer ik niet de woede zelf, maar de prikkel van buitenaf. Dat maakt het alleen erger. Een abstracte emotie direct observeren is buitengewoon moeilijk.

Totdat iemand die de uiteindelijke waarheid had ervaren, een stap verder ging. Hij ontdekte dat telkens als er een onzuiverheid in de geest opkomt, er gelijktijdig iets in het lichaam gebeurt. De adem verliest zijn normale ritme — je gaat zwaarder ademen. Tegelijkertijd, op een dieper niveau, begint er een biochemische reactie, die leidt tot een gewaarwording in het lichaam. Elke mentale onzuiverheid gaat gepaard met een lichamelijke gewaarwording.

Met de juiste training is het heel goed mogelijk de ademhaling en de gewaarwordingen in het lichaam te observeren. Beide staan in direct verband met wat er in de geest gebeurt.

Ademhaling en gewaarwordingen helpen op twee manieren. Ze fungeren als signaal: zodra er een onzuiverheid opkomt, verandert de adem. Dat signaal kun je niet negeren of uitschelden — je moet het accepteren. Dan kun je de adem observeren, de gewaarwordingen observeren. En je merkt al snel: de onzuiverheid verdwijnt.

Dit samenspel van geest en lichaam is als de twee kanten van een medaille. Aan de ene kant: de gedachte of emotie in de geest. Aan de andere kant: de adem en de gewaarwordingen in het lichaam. Elke mentale onzuiverheid uit zich in de adem en in de gewaarwordingen van dat moment. Door de adem of de gewaarwordingen te observeren, observeer je in feite de mentale onzuiverheid zelf — zonder weg te vluchten, maar ook zonder erin mee te gaan. De onzuiverheden verliezen hun kracht. Ze kunnen je niet langer overmeesteren. Wie volhoudt, ziet ze uiteindelijk verdwijnen — en bewaart zijn rust en geluk.

Zo laat deze techniek van zelfobservatie ons de twee kanten van de werkelijkheid kennen: de innerlijke en de uiterlijke. Voorheen keken we alleen naar buiten. We zochten de oorzaak van ons ongeluk buiten onszelf en probeerden de buitenwereld te veranderen. Onbewust van de innerlijke werkelijkheid begrepen we niet dat de oorzaak van lijden in onszelf ligt — in onze automatische reacties op wat we aangenaam of onaangenaam vinden.

Met oefening leren we ook de andere kant te zien. We worden ons bewust van de adem, van wat er in ons omgaat. Of het nu adem of gewaarwording is — we leren het te observeren zonder ons evenwicht te verliezen. We stoppen met reageren, stoppen met het ophopen van ellende. In plaats daarvan geven we de onzuiverheid de ruimte om naar buiten te komen en op te lossen.

Hoe meer je deze techniek beoefent, hoe sneller je uit het negatieve kunt komen. Geleidelijk wordt de geest vrij van onzuiverheden — puur. En een pure geest is vol liefde, onvoorwaardelijke liefde; vol mededogen voor de tekortkomingen en het leed van anderen; vol vreugde over hun geluk en succes; vol gelijkmoedigheid in alle omstandigheden.

Als je dit stadium bereikt, verandert je hele manier van leven. Het wordt onmogelijk iets te zeggen of te doen wat de vrede van anderen verstoort. De evenwichtige geest is niet alleen zelf rustig — de sfeer rondom zo iemand wordt doordrongen van vrede en harmonie, en dat begint ook anderen te raken.

Door te leren in evenwicht te blijven ten opzichte van alles wat je innerlijk ervaart, ontwikkel je ook een zekere onthechting ten opzichte van de buitenwereld. Maar dat is geen onverschilligheid. Mensen die regelmatig Vipassana beoefenen worden juist gevoeliger voor het leed van anderen en doen hun uiterste best dat te verlichten — niet opgewonden, maar met een geest vol liefde, mededogen en rust. Ze leren wat je zou kunnen noemen een heilzame onthechting: volledig betrokken, volledig ingezet voor anderen, en tegelijk innerlijk in evenwicht. Zo bewaren ze hun eigen geluk en dragen ze bij aan de vrede van anderen.

Dit is wat de Boeddha leerde: een kunst om te leven. Hij onderwees geen religie, geen -isme. Hij vroeg zijn volgelingen niet blindelings rituelen uit te voeren. In plaats daarvan leerde hij hen de natuur te observeren zoals ze is — door de werkelijkheid van binnenuit te ervaren. Uit onwetendheid reageren we op manieren die onszelf en anderen schaden. Wie wijs wordt — wie de werkelijkheid observeert zoals ze is — breekt die gewoonte af. Wie stopt met automatisch reageren, is tot werkelijke actie in staat: actie vanuit een evenwichtige geest die de werkelijkheid ziet en begrijpt. Zulke actie is positief, creatief en goed voor onszelf en anderen.

Wat daarvoor nodig is, is het 'ken uzelf' — het advies van iedere wijze door de eeuwen heen. Maar niet alleen op intellectueel niveau, niet alleen via ideeën en theorieën. Niet louter op spiritueel of emotioneel niveau, door te aanvaarden wat je hebt gehoord of gelezen. Zulke kennis is niet genoeg. We moeten de werkelijkheid leren kennen op ervaringsniveau — door wat we zelf ondervinden in ons lichaam en onze geest. Alleen dat helpt ons echt vrij te worden van onzuiverheden en lijden.

Dit direct ervaren van de waarheid over onszelf, deze techniek van zelfobservatie, wordt Vipassana-meditatie genoemd. In de taal die in India werd gesproken ten tijde van de Boeddha betekende passana: zien met open ogen, in de gewone zin van het woord. Maar Vipassana betekent: de dingen zien zoals ze werkelijk zijn, niet slechts zoals ze schijnen te zijn. De oppervlakkige werkelijkheid moet worden doorgrond totdat we bij de uiteindelijke waarheid komen van de hele geestelijke en lichamelijke structuur. Als we die waarheid ervaren, leren we stoppen met automatisch reageren, stoppen met het scheppen van onzuiverheden. Vanzelf worden de oude onzuiverheden geleidelijk uitgewist. We worden vrij van lijden en ervaren wat het is om werkelijk gelukkig te zijn.

Het leerproces in een meditatiecursus bestaat uit drie delen. Het eerste is: geen woorden of daden waarmee je de vrede van anderen verstoort. Je kunt niet werken aan je eigen bevrijding terwijl je tegelijk dingen zegt of doet die onzuiverheden alleen maar versterken. Moreel verantwoord gedrag is de essentiële eerste stap. Je verbindt je ertoe niet te doden, niet te stelen, je seksueel niet te misdragen, niet te liegen en geen verdovende middelen te gebruiken. Door je hieraan te houden geef je de geest de rust die nodig is om verder te gaan.

De tweede stap is het trainen van de geest: hem leren gericht te blijven op één ding — de adem. Je probeert de aandacht zo lang mogelijk op de ademhaling gevestigd te houden. Dit is geen ademhalingsoefening; je reguleert de adem niet. Je observeert hem alleen — zoals hij vanzelf naar binnen en naar buiten stroomt. Zo wordt de geest stiller en scherper — klaar voor wat komen gaat.

Deze eerste twee stappen — moreel leven en de geest beheersen — zijn op zichzelf al waardevol. Maar ze leiden tot zelfonderdrukking als je de derde stap niet zet: het reinigen van de geest door inzicht in je eigen aard. Dit is Vipassana: de eigen werkelijkheid ervaren door systematisch en onbewogen te observeren hoe geest en materie zich manifesteren als steeds veranderende gewaarwordingen. Dit is de kern van de leer van de Boeddha: zelfloutering door zelfobservatie.

Dit kan iedereen beoefenen. Iedereen heeft met lijden te maken — het is een universele kwaal die een universele remedie vraagt. Als je woedend bent, is dat geen boeddhistische of hindoeïstische woede. Woede is woede. De kwaal is universeel. De remedie moet dat ook zijn.

Vipassana is zo'n remedie. Niemand heeft bezwaar tegen een leven dat de vrede van anderen respecteert. Niemand heeft bezwaar tegen het ontwikkelen van zelfbeheersing. Niemand heeft bezwaar tegen inzicht in de eigen aard, waardoor de geest vrij kan worden van negativiteit. Vipassana is een universele weg.

De werkelijkheid observeren zoals ze is — van binnenuit — betekent jezelf direct leren kennen op ervaringsniveau. Door voortdurend te oefenen bevrijd je je van het lijden van onzuiverheden. Van de grove, oppervlakkige werkelijkheid dring je door tot de uiteindelijke waarheid van geest en materie. En wie ook die waarheid overstijgt, ervaart iets wat voorbijgaat aan geest en materie, aan tijd en ruimte — de waarheid van volledige bevrijding van alle onzuiverheden, alle lijden. Hoe je die uiteindelijke waarheid noemt, doet er niet toe. Het is het uiteindelijke doel van iedereen.

Moge u allen deze ultieme waarheid ervaren.
Mogen alle mensen vrij zijn van ellende.
Mogen zij werkelijk gelukkig zijn, werkelijke vrede en harmonie ervaren.
Mogen alle wezens gelukkig zijn.